Friday, 7 October 2011

Politik Masyarakat

·         Sebelum Kedatangan Barat
          Sebelum kedatangan Barat di Sabah, sistem politik di Sabah adalah masih bersifat tradisional atau masih berada di peringkat tempatan sahaja. Ketua masyarakat adalah digelar sebagai Orang Tua yang menjadi kepala di kawasan rumah panjang. [1]Peralihan kuasa bukanlah secara turun-temurun, tetapi anak kepada seorang ketua, sekiranya dia mempunyai kualiti yang baik, boleh dipilih untuk menggantikan ayahnya. Masyarakat di Sabah pada ketika dahulu tinggal di dalam sebuah rumah panjang secara beramai-ramai. [2]Setiap komuniti adalah di bawah bidang kuasa ketua mereka sendiri. Bagi masyarakat Dusun, mereka mempunyai seorang ketua kampung yang menjadi ketua masyarakat yang berada dalam rumah panjang. Murut juga mempunyai hubungkait dengan masyarakat Dusun. Masyarakat Murut lebih maju dari segi sistem politik mereka kerana mereka mempunyai sistem perundangan yang tersendiri iaitu Mahkamah Anak Negeri yang mana masih kekal sehingga ke hari ini. Manakala, masyarakat  lain seperti Bajau, Bisaya, Tidong, Orang Sungei, Sulu, Kedayan dan Melayu juga mempunyai sistem undang-undang adat mereka tersendiri. Mereka juga mempunyai ketua kampung masing-masing. Masyarakat ini lebih terbuka minda mereka dalam membuat pelantikan ketua masyarakat berbanding Dusun dan Murut. Oleh yang demikian, keadaan politik masyarakat di Sabah sebelum kedatangan Barat adalah bersifat tradisional iaitu dengan memilih ketua masyarakat di peringkat kampung dan komuniti mereka sahaja. Rumah panjang merupakan pusat institusi politik mereka. Walaubagaimanapun, terdapat juga institusi seperti Mahkamah Anak Negeri yang telah diperkenalkan oleh masyarakat Murut.
          Di Sarawak, keadaan politik masyarakat juga hampir sama dengan keadaan di Sabah. Sebelum kedatangan James Brooke, di Sarawak sudah mempunyai sistem pemerintahan. Politik di Sarawak juga pada asalnya hanyalah di peringkat kampung sebelum sultan Brunei memerintah Sarawak. Masyarakat juga telah memilih pemimpin di kalangan mereka untuk menjadi ketua kepada masyarakat dalam komuniti rumah panjang. Sistem perundangan masyarakat pada ketika itu masih kurang jelas. Masyarakat pada ketika itu lebih menumpukan undang-undang adat yang mereka amalkan. Mereka menjadikan adat tersebut sebagai undang-undang rasmi mereka. [3]Adat merupakan sebuah undang-undang yang tidak bertulis dan prinsip-prinsip yang mana amat luas mengenai semua perkara dan hubungan dalam kedua-dua dunia fizikal dan alam ghaib. Ianya merangkumi kehidupan dan kematian, kejahatan dan kebaikan, kesucian dan duniawi.
          Namun pada zaman kesultanan Brunei, sultan Brunei telah memegang tampuk pentadbiran di Sarawak. [4]Sultan Brunei telah melantik para Gabenor setiap daerah di Sarawak dari kalangan Pengiran yang menjadi wakil sultan Brunei. Golongan Pengiran ini merupakan masyarakat yang mana negeri asal mereka adalah daripada Brunei. Golongan Sharif yang berketurunan campuran Melayu dan Arab pula dilantik menjadi sebagai pembesar. Kemudian di bawahnya pula dilantik Menteri Darat yang terdiri daripada kaum Iban. Tugas mereka adalah bertanggungjawab kepada peribumi pedalaman. Rakyat biasa adalah kelompok di bawah Menteri Darat. Mereka adalah kelompok yang paling besar dan merupakan penyokong kuat terhadap ketua masing-masing. Akhir sekali adalah golongan hamba abdi. Hamba abdi tersebut terdiri daripada tiga jenis iaitu hamba abdi yang menjadi pengikut kepada para pembesar, hamba jual beli dan orang suruhan. Hamba abdi yang menjadi pengikut para pembesar digelar “hamba abdi anak emas” kerana mereka mendapat layanan yang baik daripada para pembesar kerana mereka menjadi tulang belakang kepada tenaga buruh. Hamba jual beli pula adalah orang gaji. Manakala orang suruhan pula ialah rakyat biasa yang tidak dapat melangsaikan hutang dalam tempoh yang ditetapkan. Mereka adalah golongan yang paling rendah sekali dalam masyarakat di Sarawak.
·         Selepas Kedatangan Barat
          Semasa penguasaan SBBU di Sabah, keadaan politik masyarakat di Sabah berubah. Pada tahun 1881, sultan Brunei telah menyerahkan Sabah kepada Overbeck. Kemasukan orang Barat telah melahirkan beberapa institusi politik yang baru. [5]Pegawai SBBU telah mengelaskan masyarakat ini kepada dua iaitu masyarakat Melayu Muslim yang terdiri daripada kaum Bajau, Iranun, Suluk, Melayu, Bisayah, Kedayan, Tidong dan sebahagian kaum Dusun dan Murut yang telah menganut agama Islam. Masyarakat Pagan pula terdiri daripada kaum Dusun dan Murut serta subetnik yang tidak menganut agama Islam. Tujuannya adalah untuk memudahkan pegawai SBBU mengetahui masyarakat tersebut dengan mudah. Politik di Sabah pada abad ke-19 boleh dibahagikan kepada dua bahagian. Orang-orang Barat dari London telah menguasai politik di bahagian yang teratas iaitu pemerintah yang lebih berkuasa daripada penduduk-penduduk tempatan. Politik di Sabah terdiri daripada Syarikat Berpiagam yang dianggotai oleh orang-orang Barat daripada London. Mereka telah membuat rayuan daripada ratu untuk mendapatkan piagam diraja. Syarikat ini kemudiannya ditukar menjadi Syarikat Borneo Utara British (SBUB). Namun, mereka terletak di bawah pemerhatian pihak British. [6]Syarikat Berpiagam membentuk pentadbirannya berasaskan ketetapan yang ditentukan oleh kerajaan British seperti yang termaktub dalam Piagam Diraja 1 November 1881. Gabenor pertamanya ialah William Hood Treacher telah dilantik sebagai Gabenor Borneo Utara pada tahun 1881 hingga 1887. Kemudian diikuti oleh gabenor-gabenor yang seterusnya iaitu W.M. Crocker (1887-1888) dan Charles Creagh (1888-1895). Sabah dibahagikan kepada empat Residensi iaitu Tawau, Sandakan, Pantai Barat dan Pedalaman yang diketuai oleh Residen. Setiap Residensi dibahagikan kepada tujuh daerah yang diketuai oleh Pegawai Daerah (orang Eropah) dan dibantu oleh Ketua Anak Negeri.
          Bahagian kedua ialah di peringkat tempatan, kuasa pemerintahan hanyalah tertumpu di peringkat daerah dan kampung. Antara lembaga penting dalam pemerintahan di peringkat tempatan ialah Ketua Anak Negeri (pembesar), Orang Tua (ketua kampung) dan Mahkamah Anak Negeri. Ketua Anak Negeri akan bertugas dalam menjaga keamanan daerah mereka, memungut cukai dan menguruskan pentadbiran pengadilan (pembantu majistret). Undang-undang 1891 telah diluluskan bagi mengukuhkan jawatan Orang Tua iaitu mereka akan menerima komisen sebanyak sepuluh peratus bagi hasil cukai kepala. Manakala tugas Mahkamah Anak Negeri ialah membicarakan tentang hukum-hukum adat dan syariah. 
          Manakala, politik di Sarawak pula adalah bermula daripada pergolakan politik yang berlaku antara pemimpin tempatan. Pergolakan tersebut bermula apabila berlakunya perebutan kuasa antara pemimpin tempatan yang masing-masing ingin menjadi ketua terhadap masyarakat tempatan di Sarawak. Para pemimipin tempatan telah bertelagah sesama sendiri sehingga menyebabkan pihak luar seperti James Brooke dapat campur tangan dalam pentadbiran di Sarawak. Natijahnya, pentadbiran di Sarawak telah dikuasai oleh keluarga Brooke. Pemerintahan Brooke di Sarawak telah menukar corak politik di Sarawak pada pertengahan abad ke-19 hingga abad ke-20. Banyak pembaharuan yang telah dibuat oleh Brooke terhadap pentadbiran dan politik di Sarawak.
          Sarawak berada di bawah pemerintahan Raja Putih yang mengamalkan pemerintahan monarki. Dalam pemerintahan monarki, raja adalah berkuasa mutlak. Walau bagaimanapun, sistem pemerintahan tradisional masih diteruskan. Raja Putih bekerja rapat dan mempunyai hubungan baik dengan pembesar tempatan. [7]James Brooke melantik pembesar tempatan menjadi penasihat kanan dalam pentadbirannya, contohnya Dato’ Patinggi, Dato’ Temenggung, Dato’ Bandar dan Dato’ Imam. James Brooke telah menubuhkan Majlis Tertinggi pada tahun 1855. Tujuan Majlis ini adalah untuk membuat semua dasar pentadbiran Sarawak. Ia dianggotai oleh pembesar tempatan yang terkemuka. [8]Pada tahun 1868, Charles Brooke telah menubuhkan Majlis Negeri. Majlis ini memberi peluang kepada pegawai dan pembesar dari kawasan baru untuk menyuarakan masalah mereka. Ahlinya terdiri daripada anggota Majlis Tertinggi, pegawai kanan Eropah dan Melayu serta ketua-ketua kaum Iban. Mesyuarat akan diadakan sekurang-kurangnya 3 tahun sekali. Majlis ini akan membincangkan perkara penting dan dasar kerajaan. Ia juga berhak membuat undang-undang, manasihati raja dan kerajaannya. Majlis ini mengadakan sidang pertamanya di Sibu pada tahun 1867.
          Pada tahun 1868, Sarawak telah dibahagikan kepada lima bahagian. Setiap bahagian ini diketuai oleh seorang Residen dan dibantu oleh seorang Penolong Residen yang berbangsa Eropah serta pegawai tempatan yang bergelar Pegawai Anak Negeri (dilantik dari kalangan pembesar). Pegawai Anak Negeri bertugas untuk menasihati Residen, mengutip cukai dan mengetuai ekspedisi tentera. Setiap bahagian juga mempunyai majlisnya yang sendiri yang dipengerusikan oleh Residen dan ketua-ketua peribumi serta pegawai Eropah. Di peringkat kampung, ketua penduduk mengekalkan peraturan, menyelesaikan pergaduhan dan memungut cukai. Ketua kampung akan memerhatikan mengenai pemeliharaan adat dan keselamatan di dalam kampung. Sekiranya ada sesuatu perkara yang menyebabkan kuasa ketua kampung terjejas, maka mereka akan membawakan hal tersebut di peringkat yang lebih berkuasa dari mereka untuk menanganinya.


[1]D.S. Ranjit Singh, The Making of Sabah 1865-1941, Kuala Lumpur: University of Malaya Press, 2000, hlmn. 46. 
[2]Ibid.
[3]Evelyne Hong, Natives of Sarawak (Survival in Borneo’s Vanishing Forest), Pulau Pinang: Sun Printers Sdn. Bhd, 1987, hlmn. 12. 
[4]Ibid.
[5]Dipetik dari: Nota Kuliah Pn. Sabihah Osman, Sejarah Sabah dan Sarawak, Universiti Malaysia Sabah.
[6]Mohd Isa Othman, Sejarah Malaysia (1800-1963), hlmn 258.
[7]Fong Hon Kah, Sejarah Perkembangan Lembangan Rajang di Sarawak, Sarawak: Jawatankuasa Warisan Kebudayaan Dewan Suarah, 1996, hlmn. 125.
[8]Ibid.

1 comment:

  1. assalamualaikum.. tqvm atas info yg sgt berguna ni.. boleh saya tahu, nota kaki kamu berada di awal ayat atau akhir ayat?
    contoh - lihat bahagian Politik Masyarakat, perenggan ketiga..
    Namun pada zaman kesultanan Brunei.....Sarawak.[4]Sultan Brunei.....
    nota kaki yg no. [4] ini utk ayat 'namun' tu atau utk ayat Sultan Brunei?
    terima kasih atas ilmu yg sgt berguna awak ini :)

    ReplyDelete